DAVRANIŞ ŞEKİLLENDİRME

Davranış Şekillendirme / Özel Çocuklar ile

Davranış kontrol teknikleri arasında; sönme, görmezden gelme, olumsuz pekiştireç kullanma, olumsuz davranışın tam tersini ödüllendirme,ortam değiştirme, görev ve sorumluluk verme, ara verme, bıktırma, zıt tepki yöntemi, ceza verme gibi teknikler bulunmaktadır.

Fakat özel çocuklar için bunların bazılarının kimi zaman farklı yollarla kullanıldığı, kimi zaman da bazı basamakların hiç kullanılmaması gerektiği bilinmelidir.

Otizm ve zihin engelli bireylerin bazılarında örneğin; görmezden gelme çok iyi bir teknik olabileceği gibi kimi çocuklarda veya aynı çocuğun kimi davranışında işe yaramayabilir.

Davranış şekillendirme çalışması çocuğun tüm günündeki etkinliklerinde davranış ortadan kalkana dek kullanılmalıdır. Yemekte belirlenen kurallar aynı kararlılıkta uygulanırken oyun oynarken, okulda veya biriyle iletişim halindeyken de aynı kararlılık gösterilmelidir. Evdeki, okuldaki, çevredeki herkesin tutumu birbiriyle tutarlı olmalıdır.

Olunmadığı durumda çocuk ya kişiye göre tutum geliştirecek ya da istenen davranış bir süre sonra etkisini kaybedecektir.

Yapılması gerekenler:

Sakin ve net bir ses tonuyla yaklaşılmalı ( sakin ses tonu – çocuğa göre belirlenmelidir, bazı özel çocukların korktuğu büyük tepkiler verdiği görülmüştür- kısık bir ses değil sinirli olamamak önemlidir)
Sinirlenmek, korkmak ve çocuk için üzülmek (acımak) otoriteyi kaybettirir . İstenilen davranış için tepkisiz ve net davranmak önemlidir.
Kazandırılacak davranış için kararlı olunmalı ve çalışılan her ne ise söylenen sürede mutlaka sadece o çalışılmalıdır.
Uygulanacak olanlar, öncesinden çocuğa basamak basamak anlatılmalı ve anlatılan sırada ve sürede uygulanmalıdır.
Uygulama esnasında çocuğun verdiği tepki, gösterdiği öfke, bağırma, ağlama gibi durumlarda da olabildiğince sakin ve net bir yaklaşımla yapılması gereken hatırlatılmalı (gerekirse biteceği süre söylenmeli) ve devam edilmelidir.
Uygulanacak çalışma çocuğun sevdiği bir etkinlikten (en az zorlandığı çalışmadan) başlamalıdır.
Süre başlangıçta çocuğa göre belirlenmeli ve kademeli artırılmalıdır. (sadece beş dakika ilgilenen çocuk için beş dakikadan başlanır bir veya iki dakika artırarak devam edilir, yirmi dakikalık ilgi süresinden sonra çok daha hızlı ilgi süresi artacağından artış da hızlı olabilir)
Otizm, zihinsel veya ağır davranış problemi olan çocuklarda fiziksel uygulamalar önemlidir. Örneğin, herhangi bir çalışma için, uygulamada zorlanan veya uygulamayı reddeden çocuklarda fiziksel olarak yardımı kullanmak – elinden tutup yaptırmak, koluna dokunup hatırlatmak yerden eğilip alması için fiziksel destek vermek gibi çalışmalar zorlamadan ve yine sakin ve net bir tavırla yapıldığında kararlı bir tutum için faydalı olacaktır.
Uygulanacak çalışma için seçenek sunmak faydalı olacaktır. – hangi rengi seçmek istersin?- bu iki oyundan hangisini alalım?- önce kitap mı okuyalım yazı mı yazalım? – sizin belirlediğiniz çerçeve olduğu için otoritenizde sorun olmadığı gibi kendini sınırlandırılmış hissetmemeye başlar.
Davranış çalışmalarında önlem alınması gereken en önemli üç durum; çocuğun kendine zarar vermesi, karşısındakine zarar vermesi ve eşyalara zarar vermesidir.
Kendine zarar veren bir çocuk için yapılacak şey, zarar vermesini engelleyecek şekilde oturtmak, ne şekilde zarar veriyorsa onu engelleyecek fiziksel desteği vermek. Bağırmadan ve sinirlenmeden sakin ve net bir şekilde – yüksek ses tonuyla – hayır demek .
Karşısındaki kişiye zarar veren çocuk için – ne şekilde verdiğine bağlı olarak – hayır demek ve gerekirse el bileklerinden tutup zarar vermesini engellemek .
Eşyalara zarar veriyorsa yine duruma uygun şekilde ses tonu ve fiziksel desteği sağlayarak müdahalede bulunmak.
Çocuk otoriteyi sarstığı ölçüde kendini güvensiz hisseder. Kuralları olması gerekenden fazla esneten her çocuk için geçici bir mutluluk vardır; çünkü esnettiği ölçüde mutlu olacağını değer verilmiş hissedeceğini düşündüğümüz her çocuk kendini korunmasız hisseder. Disiplin, çocuğa onun bir rehberi olduğunu, istediğinde danışabileceği kişiler olduğunu gösterir. Bunu hisseden çocuklar kendini güvende hisseder. Disiplin edilememiş ve otorite boşluğu yaşayan çocuklar, en korkusuz gibi görünseler de en korkak çocuklar olmaya başlarlar.
Aile ile iyi ilişkiler anne ile iyi ilişkilerden başlar. Çocuk için anne duygusal boşluğun tamamlanması için en iyi araçtır. İlkokul dönemine doğru anne ile iyi ilişkiler kurmuş çocuklar daha özgüvenli, daha huzurlu, daha sakin, kaygılardan uzak çocuklardır. Anne ile bu dönemi sağlıklı tamamlamış çocukların olumsuz baba figürlerinin bile çocuğu olumsuz etkilemekte yetersiz kaldığı bilinmektedir.

***Yemek yeme, uyku ve tuvalet ile ilgili sorunlar duygusal temellidir. Anlam veremediğimiz her kaygı, her öfke, her korku bir duygusal ihtiyacın habercisidir ve duygusal olarak tamamlanmamış her çocuk, doyurulmamış her ihtiyaç, davranış problemlerinin düzelmesini ve öğrenmeyi etkileyen en büyük faktördür.

Gülay CANDAR